skała

Wprowadzenie

Od dwudziestu lat jesteśmy w naszym kraju świadkami zjawisk determinowanych przez światowe megatrendy. Wciąż jeszcze doświadczamy konsekwencji niedawnej transformacji ustrojowej, mierzymy się z szeroko pojętymi procesami globalizacyjnymi, a w ciągu ostatniego roku sytuację jeszcze bardziej komplikuje ogólnoświatowy kryzys gospodarczy. Owe wpływy wyraźnie przejawiają się w funkcjonowaniu człowieka w sytuacji pracy. Współuczestnictwo przedsiębiorstw w procesach restrukturyzacji, dehierarchizacji, decentralizacji władzy, zmian strategii, a nierzadko dywersyfikacji głównego przedmiotu działania firmy, to codzienność pracowników zatrudnionych w każdej, pragnącej utrzymać się na konkurencyjnym rynku organizacji. Jednym z najbardziej niekorzystnych z punktu widzenia pracownika procesów jest stałe dążenie do obniżki kosztów, realizowane przez redukcję zatrudnienia lub przydzielanie nowych, dodatkowych zadań. Prowadzi to do narastania niepewności, wzmacnianej dewaluacją „tradycyjnego” kontraktu społecznego pomiędzy pracodawcą a pracownikiem, w ramach którego za wysokie kwalifikacje i solidną pracę należy się godziwa zapłata i pewność zatrudnienia [Koźmiński 2008]. Jeden ze współczesnych filozofów Peter Sloterdijk konstatuje, iż to właśnie ze względu na wyczerpanie się formuły kapitalizmu poprzez zniszczenie tradycyjnych wartości pracy, nie możemy liczyć na to, iż zakończenie obecnego kryzysu przyniesie nową jakość, lepszą postać kapitalizmu, że cokolwiek uda się uleczyć – możemy liczyć jedynie na kolejną zapaść lub w najlepszym przypadku –  łagodzenie nieprzyjemnych objawów. Zasygnalizowane czynniki sprawiają, że praca w wielu miejscach staje silnie stresująca i może być źródłem wielu kryzysów.

Kryzys jest pojęciem szerokim i różnie definiowanym w psychologii. W większości definicji można jednak odnaleźć przynajmniej dwa wspólne elementy. Pierwszym z nich jest fakt wystąpienia pewnej specyficznej sytuacji lub wydarzenia. Drugim, podkreślanym przez większość badaczy [Caplan 1964, Girland i James, 2008] jest pojawienie się subiektywnej reakcji, która jest istotą kryzysu, a nie sama sytuacja lub wydarzenie jako takie. Subiektywna reakcja wyraża się w specyficznym dla podmiotu postrzeganiu sytuacji (aspekt poznawczy) i reakcji emocjonalnej (aspekt afektywny), które stanowią podstawę dalszych zachowań (aspekt behawioralny). W modelu poznawczym podkreśla się, że w kryzysie osoba zwykle postrzega wydarzenia w kategoriach pogwałcenia jej wartości, zagrożenia, utraty lub kombinacji tych przekonań, a odzyskanie kontroli nad swoim życiem jest efektem zmiany sposobu oceny sytuacji, pozbycia się irracjonalnych i destrukcyjnych myśli i poszukiwania istoty wydarzeń [Ellis, 1962].

Kryzys to skomplikowany fenomen, zarówno w obszarze etiologii jak i obrazu klinicznego. Na jego powstanie nakłada się wiele czynników intrapsychicznych, relacyjnych oraz środowiskowych, natomiast jego przeżywanie dotyczy wszystkich obszarów funkcjonowania podmiotu. Wśród cech kryzysu jako zjawiska Girland i James (2008) wymieniają między innymi: obecność zarówno zagrożenia, jak i szansy,  konieczność wyboru, uniwersalność i idiosynkratyczność. Kryzys jest zagrożeniem, ponieważ może prowadzić do patologicznych zachowań, ale jest także okazją do samorozwoju. Autorzy opisują trzy możliwe reakcje na sytuację kryzysu:

  • samodzielne poradzenie sobie i samorozwój,
  • przezwyciężenie kryzysu z wyparciem raniących uczuć,
  • załamanie psychiczne i niezdolność do dalszego normalnego egzystowania [tamże, ss. 33-34].

Jednym z elementów konstytuujących kryzys jest wystąpienie zmiany, która wymaga podjęcia decyzji. Z greckiego krisis oznacza przesilenie, moment przełomowy, punkt zwrotny, który niesie ze sobą konieczność wyboru. Stwarza to sytuację, w której „nie podejmowanie decyzji” jest per se  podjęciem decyzji o pozostaniu biernym, co zwykle skutkuje negatywnymi, destrukcyjnymi dla jednostki skutkami. Jakikolwiek zaś świadomy krok na przód jest szansą wzrostu i prowokuje do ustanowienia celu i skonstruowania planu działania. Autorzy opisują kryzys jako zjawisko uniwersalne, uzasadniając iż z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, że w określonych okolicznościach nikt nie jest całkowicie odporny na zaburzenie homeostazy, z drugiej jednak strony idiosynkratyczny wymiar kryzysu wskazuje, że ludzie reagują w sposób wyjątkowy będąc w podobnej sytuacji (w zależności od sposobu postrzegania czy dostępnych zasobów) [tamże].

Człowiek okresu ponowoczesnego znajduje się w takim położeniu, w którym zmienność staje się cechą charakterystyczną jego egzystencji. Już nie tylko treść zmian, ich zasięg i głębokość jest przyczyną powstawania kryzysu ale często samo tempo z jakim następują, stwarzając dla wielu osób sytuację, w której brak jest jakichkolwiek skutecznych, sprawdzonych metod działania i radzenia sobie. Kluczem do przetrwania staje się więc umiejętne, nieustanne dostosowywanie się. W tym kontekście interesująca wydaje się być koncepcja twardości psychicznej (hardiness), rozpatrywana jako narzędzie efektywnego radzenia sobie z trudnymi sytuacjami generowanymi przez zmiany, poprzez przewartościowanie i zmianę sposobu postrzegania sytuacji oraz podjęcie adekwatnych działań zaradczych (koncentrowanie się na rozwiązywaniu problemu, korzystanie ze wsparcia społecznego).

 

 

 

Historia powstania koncepcji Twardości (hardiness)

Koncepcja została opisana po raz pierwszy 1979 roku przez Suzane Kobasa. Jej powstanie było efektem wniosków jakie autorka wyciągnęła z analizy wyników longitudinalnych badań przeprowadzonych na grupie 450 menedżerów amerykańskiej korporacji Illinois Bell Telephone będącej częścią American Telephone and Telegraph. Badania rozpoczęto w 1975 r. i trwały one nieprzerwanie przez 12 lat. Wzięto w nich pod uwagę m.in. poziom odczuwanego stresu, zmienne osobowościowe, ocenę wyników pracy oraz wyniki badań medycznych. W 1981 roku nastąpiła restrukturyzacja zakładu pracy, wymuszona wprowadzeniem przepisów antymonopolowych po trwającym cztery lata procesie, w którym AT&T zostało oskarżone o praktyki monopolowe (w 1974). W niespełna rok IBT zmniejszyło zatrudnienie pracowników z 26 000 do 14 000. Dla organizacji była to sytuacja poważnego kryzysu, w którym na menedżerów spadła odpowiedzialność przeprowadzenia koniecznych zmian (m.in. zwalnianie swoich podwładnych), przy jednoczesnym nacisku na nieprzerwane wprowadzanie nowych technologii i profesjonalną obsługę klienta. Dwie trzecie osób z próby w wyniku doświadczania silnego stresu ujawniły pogorszenie stanu zdrowia (zawał serca, nowotwór, zaburzenia psychiczne). Zanotowano także takie zaburzenia zachowania i inne negatywne konsekwencje, jak zachowanie agresywne, absencja czy  rozwody. Jednak stan zdrowia jednej trzeciej  grupy pozostał nienaruszony (subiektywnie – w własnej ocenie, ja i obiektywnie – w wynikach badań medycznych), co więcej osoby te odniosły różnorakie korzyści osobiste (np. awans, założenie własnej działalności gospodarczej po utracie pracy). Analiza badań wykazała, że osoby z pierwszej grupy wyróżniało silne zaangażowanie w pracę, wewnętrzne umiejscowienie kontroli oraz zadaniowe podejście do pojawiających się problemów i zmian. Taką konstelację właściwości autorka nazwała twardością (hardiness), opisując trzy zmienne jako 3Cs: zaangażowanie (commitment), kontrolę (control) i wyzwanie (challenge).

Od roku 1979 przeprowadzono wiele badań na całym świecie, które potwierdziły buforujący wpływ twardości psychicznej na zdrowie w sytuacji kryzysu lub silnego stresu [Cox, Ferguson 1991], ale też wzbudziły wiele wątpliwości [Draft 1999, Funk 1992].

 

Opis konstruktu

Twardość jest określana jako poznawczo-emocjonalny zespół trzech cech, które wyznaczają osobową odporność na stres. Po 30 latach badań wydaje się być rozsądną miarą zdrowia psychicznego. Potwierdzono między innymi, że osoby o wysokim poziomie twardości rzadziej zapadają na choroby somatyczne [por. Conrada 1989, Funk 1992, Wiebe 1991], częściej korzystają w sposób konstruktywny ze wsparcia społecznego [por. Ganellen, Blaney 1984, Kobasa, Puccetti 1983], wykazują wyższy poziom optymizmu [Scheier, Carver 1987], słabiej odczuwają stres [Topf 1989], stosują więcej konstruktywnych sposobów radzenia sobie ze stresem [Funk 1992], są mniej wypalone zawodowo [Topf 1989]

Hardiness buforuje efekt przeżywania stresu na zdrowie prawdopodobnie poprzez tendencję do postrzegania różnych okoliczności jako mniej stresujących, podejmowania efektywnych sposobów radzenia sobie oraz większej dbałości o własne zdrowie [Madi 2006].

Obecny model twardości bierze pod uwagę zarówno czynniki zmienne, jak i stałe i przedstawia się następująco:

 

Rys.1 Model zależności pomiędzy twardością psychiczną a  zdrowiem

 

 

Źródło: za Maddi 2006.

 

Sytuacje ostrego jak i chronicznego stresu, są przyczyną pobudzenia organizmu na poziomie psychicznym i fizycznym. Gdy napięcie zwiększa się lub trwa zbyt długo, zdrowie (dobrostan) podmiotu zostaje zagrożone. Załamanie zdrowia pojawiaja się wzdłuż linii indywidualnej, dziedziczonej podatności na choroby i zaburzenia, czyli mocno upraszczając – w najsłabszych genetycznie punktach organizmu. Buforujący efekt twardości psychicznej u osób o wysokim poziomie zaangażowania, poczucia kontroli i otwartości na wyzwania, polega na uruchamianiu „twardych wzorców reagowania”, czyli korzystaniu ze wsparcia społecznego, radzenia sobie skoncentrowanego na problemie i zaangażowania w efektywne dbanie o siebie (self-care). W tym procesie stres i napięcie zostają zredukowane, co ma pozytywny wpływ na utrzymanie dobrostanu psychofizycznego. Autor modelu zwraca uwagę, że występowanie korzystnej konstelacji 3Cs tworzy swoisty „zestaw odwagi i motywacji” (courage and motivation), który jest niezbędny do wystąpienia efektu ochronnego, jako że transformacyjne (skoncentrowane na rozwiązywaniu problemu) radzenie sobie, umożliwiające przewartościowanie sytuacji i zamianę zagrożenia w szansę rozwoju, jest znacznie trudniejsze od strategii polegających na zaprzeczaniu i unikaniu lub skoncentrowanych na emocjach [tamże]

Charakterystyczne dla twardości aspekty wzrostu i rozwoju, to: efektywność w radzeniu sobie z trudnymi zadaniami, podejmowanie roli lidera, bycie kreatywnym, zwiększanie świadomości i rozwijanie mądrości życiowej, unikanie łamania przyjętych zasad. W odniesieniu do zdrowia, wysoki poziom twardości psychicznej prowadzi do poczucia zadowolenia i entuzjazmu zmniejszając prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń fizjologicznych (wear and tear) takich jak nadciśnienie, otyłość, nowotwór, choroba Alzheimera oraz psychicznych (depresja, zaburzenia lękowe) [tamże]

 

Przegląd badań

 

Twardość a wypalenie zawodowe

Jednym z obszarów, w których w USA prowadzone są chętnie badania dotyczące hardiness, jest sektor ochrony zdrowia. Jego pracownicy (healthcare providers) to grupa szczególnie narażona na pojawienie się syndromu wypalenia zawodowego. Straty instytucji zajmujących się ochroną zdrowia, spowodowane pojawieniem się u personelu jego objawów szacuje się w Stanach Zjednoczonych na 30 000 do 60 000$ na osobę w zależności od jej pozycji zawodowej [Belegen 2004], a ogólne koszty związane ze skutkami stresu, takimi jak absencja, spadek produktywności, koszty leczenia, roszczenia kompensacyjne czy ubezpieczenia wynoszą od ok. 4,2 do 60 miliardów dolarów w skali roku [Benton 2000]. Pojawia się więc kluczowe pytanie – jak zapobiegać dramatycznym skutkom stresu? Jak wspierać pracowników w wychodzeniu z syndromu wypalenia zawodowego [Maslach 1978]

Przeprowadzono wiele badań dotyczących zależności między twardością psychiczną a stresem i wypaleniem zawodowym spowodowanym wyczerpującą opieką nad chorymi [Judkins 2004, Judkins 2007, Rowe, Michelle 1998, Rodney 2000]. Wyniki nie są jednak jednoznaczne.

Część badań potwierdza, że szkolenia wzmacniające twardość psychiczną i uczące radzenia sobie ze stresem pomagają ludziom lepiej radzić sobie z zawodowymi stresorami. Grupy jakie były brane pod uwagę w USA to m.in. pracownicy biura ochrony rządu, służby zdrowia, oświaty i prawnicy. Nie wiadomo jednak czy podobne kursy powodują długoterminowe zmiany zachowania w zakresie konstruktywnego radzenia sobie u osób zagrożonych kryzysem wypalenia zawodowego. Interesujące badania przeprowadziła w tym zakresie M. Rowe [1999]. W pierwszym eksperymencie, poproszono pracowników healthcare providers o wypełnienie kwestionariuszy dotyczących twardości (Cognitive Hardiness Scale, CHS) [Nowack 1989], stresu, lęku, strategii radzenia sobie oraz wypalenia zawodowego. Następnie zaproponowano im wzięcie udziału w „treningu radzenia sobie ze stresem w pracy”. Do dalszej części wylosowano 25% z tych, którzy wyrazili zainteresowanie szkoleniem i podzielono na dwie grupy – eksperymentalną i kontrolną. Grupa eksperymentalna wzięła udział w sześciotygodniowym treningu, spotykając się na 1,5 godziny raz w tygodniu, w którym szczególną uwagę przykładano do rozwijania adaptacyjnych sposobów radzenia sobie (transformacyjny sposób radzenia sobie w koncepcji hardiness). Po jego zakończeniu zanotowano znaczące różnice w zakresie zmniejszenia nasilenia wypalenia zawodowego. Grupa kontrolna pozostała bez zmian. Zainteresowania badaczy koncentrowały się jednak na trwałości zmian, dlatego też zaprojektowano drugi eksperyment, do którego zaproszono 325 pracowników ochrony zdrowia, m.in. pielęgniarki, laborantów, chirurgów, pracowników administracji, psychologów, pracowników socjalnych i edukatorów, którzy przepracowali zawodowo przynajmniej 1 rok. W badaniach wzięto pod uwagę zmienne demograficzne, poziom twardości (Cognitive Hardiness Scale CHS), negatywny afekt, nasilenie stresu, wypalenie zawodowe oraz strategie radzenia sobie ze stresem. Spośród uczestników 197 wyraziło chęć wzięcia udziału w „treningu radzenia sobie ze stresem w pracy”, z czego 65% (126) wylosowano do dalszego etapu i podzielono na trzy grupy: Eksperymentalna 1 (42 osoby), Eksperymentalna 2 (42) (Refresher) i Kontrolna (42). Grupa Eksperymentalna I (Eksp.1) wzięła udział w sześciotygodniowym szkoleniu w takiej samej formie jak w badaniu wstępnym (90 minutowe spotkania raz w tygodniu), natomiast grupa Eksperymentalna II (Eksp.II) oprócz szkolenia brała udział w jednogodzinnych „odświeżających” sesjach po 5, 11 i 17 miesiącach. Grupa kontrolna nie brała udziału w szkoleniu.

Sześciotygodniowy trening koncentrował się na wzmacniania twardości psychicznej poprzez rozwijanie umiejętności adekwatnego wyboru strategii radzenia sobie – skoncentrowanych na problemie, gdy możliwe jest znalezienie rozwiązania lub skoncentrowanych na emocjach, gdy rozstrzygnięcie problemu nie jest możliwe, a także poprzez sprawne korzystanie ze wsparcia społecznego: emocjonalnego i instrumentalnego.

W pierwszym etapie podjęto próbę oceny czy szkolenie może zmniejszyć zakres w jakim uczestnicy doświadczają wypalenia zawodowego. Wszystkie trzy grupy wypełniły pre-test (w tym samym czasie) i post-testy mierzące poziom wypalenia (Maslach Burnout Inventory MBI), w tych samych odcinkach czasowych, tj. po 6 i 12 miesiącach oraz po 2 latach.

W celu oszacowania istotności wpływu treningu na trzy wymiary wypalenia: Wyczerpanie emocjonalne, Depersonalizację i Obniżone poczucie dokonań osobistych między trzema grupami, zastosowano jednoczynnikową analizę wariancji. Analiza nie wykazała istotnych różnic pomiędzy trzema grupami w pre-teście w zakresie trzech elementów składowych wypalenia.

Wyniki Emocjonalnego wyczerpania i Obniżonego poczucia dokonań osobistych w dwóch eksperymentalnych grupach, po 2 miesiącach i po 6 miesiącach były istotnie niższe niż w grupie Kontrolnej. W badaniach longitudinalnych wykazano istotny spadek wyników w zakresie Wyczerpania emocjonalnego i Obniżonego poczucia dokonań osobistych w grupie Refresher, nawet po upływie 1 roku i po 2 latach od treningu, podczas gdy grupa Eksp.I, która nie brała udziału w sesjach „odświeżających” nie różniła się istotnie po upływie takiego samego czasu od grupy kontrolnej, w zakresie powyższych podwymiarów wypalenia. Można więc stwierdzić, że pozytywne rezultaty samego sześciotygodniowego treningu utrzymywały się ok. 6 miesięcy. Jak podkreślają autorzy, wyników tych nie można jednak generalizować na populację healthcare providers z kilku przyczyn. Po pierwsze badania dotyczyły okręgu filadelfijskiego, gdzie w czasie prowadzenia badań toczyły się poważne zmiany, które w sposób istotny mogły podnieść poziom stresu przeżywanego przez pracowników ochrony zdrowia. Po drugie w treningach uczestniczyli ochotnicy, których poziom motywacji i zaangażowania w zmiany mógł być wyższy od nie-ochotników. Można przypuszczać, że to właśnie grupa osób, która nie wyraziła zainteresowania treningiem, ma większe zapotrzebowanie na podobną interwencję. Po trzecie w badaniach nie wzięto pod uwagę różnic socjoekonomicznych i płciowych, które mogą mieć wpływ na preferowane sposoby radzenia sobie ze stresem i wypaleniem [House 1986].

 

Twardość a układ odpornościowy

Ciekawym, choć jeszcze słabo eksplorowanym kierunkiem badań nad twardością jest psychoneuroimmunologia. W początkowych badaniach koncentrujących się na zależnościach pomiędzy zmiennymi psychologicznymi a odpowiedzią układu immunologicznego w kontekście kryzysu życiowego (np. zachorowanie na reumatoidalne zapalenie stawów, zarażenie wirusem HIV),  badacze [Okun 1998, Levy 1989], przyjęli tezę, że osoby z wewnętrznym umiejscowieniem kontroli, zaangażowane w wydarzenia i związki z ludźmi we własnym środowisku oraz postrzegające zmiany jako wyzwania, pozostają zdrowsze od osób z poczuciem braku wpływu na swoje życie, wyalienowanych i postrzegających zmiany jako zagrażające [Kobasa 1979]. W jednym z wyjaśnień tej hipotezy przyjmuje się, iż osoby z wysoką twardością napotykając podobne potencjalnie stresujące zdarzenia, jak osoby z niska twardością, oceniają je jako mniej stresujące [Rhodewalt, Zone 1989]. Dotychczas zebrane, dzięki nowym technikom molekularnym i farmakologicznym, dane z zakresu psychoneuroimmunologii potwierdzają, że stan umysłu w jakim pozostaje człowiek, może w sposób znaczący wpływać na działanie układu immunologicznego i pozostawanie w stanie zdrowia lub szybkiego powrotu do zdrowia. [Sheridan, Radmacher 1998, Sternberg, Gold 2002]

Badania dotyczące związku poziomu twardości z odpornością organizmu przyniosły jednak  także niespójne rezultaty. Część z nich potwierdziła istotne korelacje pomiędzy wysokim poziomem twardości (wyniki w podskalach poczucia kontroli i zaangażowania), a sprawnym funkcjonowaniem systemu immunologicznego (udział procentowych komórek T[1] w grupie kobiet cierpiących na SM) [Okun 1988], istotna korelacja pomiędzy wynikami w podskali zaangażowania a zawartością komórek CD4[2] w  grupie mężczyzn zarażonych wirusem HIV [Levy 1989]. W kolejnych badaniach nie udało się podobnych rezultatów odtworzyć [Perry 1992]. Autorzy artykułu opublikowanego w 2001 roku w Journal of Behawioral Medicine, tłumaczą niespójność wyników faktem, iż we wszystkich badaniach użyto testów enumeratywnych[3], które są mniej rzetelne w przypadku korelowania ze zmiennymi psychologicznymi niż testy funkcjonalne[4]. Zarówno testy enumeratywne, jak i funkcjonalne są zależne od doświadczania przez jednostkę ostrego stresu, jednak stres chroniczny jest silniej i bardziej rzetelnie powiązany z funkcjonalnym typem testu. Istotny jest także fakt, że w badaniach została wzięta pod uwagę próba osób, u których kryzys polegał na przeżywaniu poważnej choroby, w której nieprawidłowe działanie układu immunologicznego jest bezpośrednio jej przyczyną, jak w przypadku rheumatoid arthritis (choroba autoimmunologiczna), a w przypadku osób zakażonych wirusem HIV, upośledzenie odporności organizmu prowadzi do zespołu nabytego niedoboru odporności (AIDS)

Autorzy przeprowadzili własne badania na grupie zdrowych osób, którzy rekrutowali się z pośród pracowników firmy Motorola oraz 3M, stosując do oceny odpowiedzi układu odpornościowego baterię immunologicznych testów in vitro oraz dwa rodzaje testów proliferacji komórek (antygenowa i mitogenowa), jako że żadna pojedyncza próbka (test) nie informuje o globalnym funkcjonowaniu systemu odpornościowego. Próba osób została natomiast podzielona na trzy grupy pod względem twardości (Dispositional Resilience Scale – DRS). Pod uwagę zostały wzięte dwie skrajne grupy o wysokich i niskich wynikach w DRS. Analizy wyników pokazały, że w organizmie osób o wysokim poziomie twardości układ odpornościowy produkuje średnio więcej przeciwciał w odpowiedzi na pojawienie się antygenu, (np. spowodowanego wprowadzeniem do organizmu grzyba Candida).

W dyskusji badacze przyjmują hipotezę, że w sytuacji chronicznego kryzysu poczucie kontroli i zaangażowanie w wydarzenia życiowe powoduje łagodzenie reakcji autoimmunologicznej organizmu w odpowiedzi na stres, podczas gdy u osób zdrowych w normalnych okolicznościach, hardiness jest istotnie powiązany z adekwatną odpowiedzią układu immunologicznego. [Dolbier 2001]

 

Zakończenie

W postnowożytnych czasach, gdy zmiany i kryzysy sytuacyjne, dotyczące życia osobistego i społecznego stały się cechą immanentną nowej rzeczywistości, rośnie znaczenie wiedzy psychologicznej. Pytanie, co odróżnia tych, którzy traktują zmiany i trudne sytuacje życiowe jako wyzwania i sprawnie sobie z nimi radzą włączając je w naturalny bieg życia, od tych, którzy w podobnej sytuacji wypalają się i tracą zdrowie, staje się szczególnie ważkie. Palącym problemem jest poszukiwanie skutecznych narzędzi radzenia sobie i adaptowania się do nowych warunków, zarówno z punktu widzenia jednostki – podmiotu, jak i instytucji, w których prowadzi swoją codzienną działalność. Od kiedy jasna jest zależność pomiędzy silnym, długotrwałym stresem a zdrowiem, powstała w latach 70’ koncepcja twardości psychicznej, staje się w tym kontekście coraz bardziej aktualna.

Na uwagę zasługuje fakt, iż wiele badań potwierdza, że twardość psychiczną można rozwijać i wzmacniać [Khoshaba, Maddi 1999, Bartone 2006, Judkins 2007, Maddi 2007]. Jak pokazują przytoczone w artykule eksperymenty M. Rowe oddziaływanie te powinny być jednak długoterminowe, by korzystny efekt w postaci umiejętności korzystania z adekwatnych strategii radzenia sobie utrzymał się. Ciekawą propozycją byłaby próba skonstruowania treningu twardości odpowiedniego do warunków polskich i potrzeb polskich pracowników oraz przeprowadzenie eksperymentów nad jego skutecznością.

W artykule przedstawiono wybrane badania tak, by pokazać potencjał zawarty w idei twardości psychicznej, ale również obszary dalszych eksploracji. Na rozwianie czeka wciąż wiele  wątpliwości, szczególnie dotyczących definiowania twardości, jej pomiaru i zakresu oddziaływania, istoty mechanizmu ochronnego na zdrowie, związku z płcią, wiekiem, warunkami socjoekonomicznymi, itp.

 

Streszczenie

Celem artykułu jest przegląd wybranych badań dotyczących twardości psychicznej (hardiness) w kontekście radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych, generowanych przez zmiany zachodzące w otoczeniu człowieka. Przedstawiono także historię powstania konstruktu, jak również jego krótki opis. W pracy zgromadzone zostały badania, które potwierdzają moc predykcyjną tej zmiennej w stosunku do zdrowia psychicznego (wypalenia zawodowego), jak również takie, których wyniki budzą wątpliwości. Jednym z nurtów badawczych, w którym pojawia się twarde kryterium w postaci efektywności funkcjonowania układu odpornościowego organizmu, jest psychoneuroimmunologia. Jednak tu również wyniki nie są spójne. Nasuwa się wniosek, że interesująca i wartościowa z praktycznego punktu widzenia idea twardości psychicznej wymaga jeszcze wielu badań i klaryfikacji. Możliwe obszary eksploracji zostały w artykule zasygnalizowane.

 

Abstract

The aim of this article is to review selected researches on hardiness in context of coping in critical situations generated by changes in one’s environment. The history of developing the term is also presented as well as it’s short description. Researches that confirm predictive power towards mental health (occupational burnout) are presented and some researches that bring some doubts. Psychoneuroimmunology is one of the research fields in which appear hard criteria, that is efficiency of the immune system. However, even in this field the results are incoherent. It is to conclude that the interesting and practically useful idea of hardiness needs more researching and clarifications. Possible areas of exploration have been indicated.

 

 

Biobliografia

Bartone P.T., (2006), Resilience Under Military Operational Stress: Can Leaders influence Hardiness?, “Military Psychology”, 18, ss. 131-148.

Belegen (2004), Patient and Staff Safety. Voluntary Reporting. “American Journal of Medical Quality”,19, ss. 67-74.

Benton J.C. (2000), Washington’s repetitive stress over ergonomic rulet, “CQ Weekle”, 58,(9), ss.401-406.

Caplan G., (1964) Principles of Preventive Psychiatry, Tavistock, London.

Cox T., Ferguson E. (1991), Individual Differences, Stress and Coping, W: C.L. Cooper, R. Payne (red.) Personality and Stress: Individual Differences in the Stress Process, Wiley, New York.

Conrada R. (1989), Type A behavior, personality hardiness, and cardiovascular response to stress., “Journal of Personality and Social Psychology”, 57, ss. 895-903.

Dolbier Ch.L., Cocke R., Leiferman J.A., Steinhardt M.A., Schapiro S.J., Nehete P.N., Perlman J.E., (2001),  Differences in functional immune responses of high vs. low hardy healthy individuals, “Journal of Behavioral Medicine”, 24(3), ss. 219-229.

Draft C.A., (1999), A conceptual Model of Feminne Hardiness, “Holist Nurse Practise”, 13(3), ss. 25-34

Ellis A. (1962), Reason and emotion in psychotherapy,. Carol Publishing Corporation

Funk S.C. (1992), Hardiness: A Review of Theory and Research,  “Health Psychology”, 11(5), ss. 335-345.

Girland B.E., James R.K. (2008), Strategie interwencji kryzysowej, Warszawa, Parpamedia.

Hinrichsen G.A. (1994), Dementia management strategies and adjustment of family members of older patients, “Gerontologist” 34,  ss. 95-102.

House J.S., Strecher V., Melzner H.L. and Robbind C.A., (1986), Occupational stress and health among men and women in the Tecumsch Community health study, “Journal of Health and Social Behavior”, 27, ss. 62-77.

Judkins Sh. (2004), Stress among nurse managers: can anything help?, “Nurse researcher”, 12(2), ss. 58-70

Judkins Sh. (2007), Developing hardiness in nurse managers, “Nursing Management”, 14(7), ss.19-23.

Khoshaba D.M., Maddi S.R., Early Experience in Hardiness Development, “Consulting Psychology Journal: Practise and Research”, 51 (2), ss. 106-116.

Kobasa S. (1979). Stressful life events, personality, and health: An inquiry into hardiness. “Journal of Personality and Social Psychology”, 37, ss.1-11.

Kobasa S.C., Maddi S.R. (1977), Existential personality theory. W: R. Corsini (red). Current Personality Theories. Itasca, IL, Peacock

Kobasa S.C., Maddi S.R., Kahn S. (1982), Hardiness and Health: A Prospective Study. “Journal of Personality and Social Psychology”, 42(1), ss.168-177.

Kobasa S. Puccetti M.C. (1983) Personality and social resources in stress resistance. “Journal of Personality and Social Psychology”, 45, ss. 57-75.

Koźmiński A.K. (2008) Koniec świata menedżerów, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa.

Lazarus R.S., Folkman S. (1984), Stress, Appraisal and Coping, Springer, New York.

Maddi S.R., (2002), The Story of Hardinesss: Twenty Yerars of Theorizing, Research, and Practise. “Consulting Psychology Journal: Practise and Research”, 54(3), ss. 175-185.

Madddi S.R., (2006), Hardiness: The courage to grow from stress, “The Journal of Positive Psychology”, 1(3), ss.160-168.

Maddi S.R., (2007), Relevance of Hardiness Assessment and Training to the Military Context, “Military psychology”, 19(1), ss. 61-70.

Maddi S.R., Khoshaba D.M. (2005). Resilience at work. How to succeed no matter what life throws at you,  AMACOM, Broadway.

Maslach C. (2000), Wypalenie w perspektywie egzystencjalnej [w:] Sęk H. Wypalenie zawodowe. Przyczyny, mechanizmy, zapobieganie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Maslach  (1978). The client role in staff burn-out, “Journal Social Issues”, 34 (4), ss. 111-124.

Nowack K.M. (1990), Initial development and validation of a stress and heath risk factor instrument. “Journal of Heath Promotion”, 4, ss.173-180.

Okun M.A., Zatura, A.J., Robinson S.E. (1988), Hardiness and Heath among women with rheumatoid arthritis, “Personal Individual Differences”, 9, ss. 101-107.

Patel V., Hope R.A. (1993), Aggressive behaviour in elderly people with dementia: a review, “International Journal of Geriatric Psychiatry”, 8, ss. 457-472.

Perry S., Fishman B., Jacobsberg L., Frances A. (1992), Relationship over 1 year between lymphocyte subsets and psychosocial variables among adults with infection by HIV, “Archives of General Psychiatry”, 49, ss. 396-401.

Rhodewalt, F., Zone, J.B. (1989), Appraisal of life change, depression, and illness in hardy and nonhardy women, “Journal of Personality and Social Psychology”, 56, ss. 81-8l8.

Rowe M.M., (1997), Teaching Health-Care Providers Coping: Results of Two-Year Study, “Journal of Behavioral Medicine”, 22(5).

Rowe M., Michelle M. (1998). Hardiness as a stress mediating  factor of burnout among healthcare provider, “American Journal of Health Studies”, 14(1).

Rodney V. (2000), Nurse stress associated with aggression in people with dementia: its relationship to hardiness, cognitive appraisal and coping, “Journal of Advanced Nursing”, 31(1), ss.172-180

Scheier M.F., Carver S.C. (1987), Dispositional optimism and physical well-beeing: The influence of generalized outcome expectancies on health, “Journal of Personality and Social Psychology”, 55, ss. 169-210.

Sternberg E.M., Gold P.W. (2002), The Mind-Body Interaction in Disease,  Scientific American, Special Edition: The Hidden Mind, 12 (1), ss. 82-29.

Topf M. (1989), Personality hardiness, occupational stress, and burnout in critical care nurses, Research in Nursing and Health, 12, ss. 179-186.

Wiebe D.J., (1991), Hardiness and stress moderation: A test of proposed mechanism, “Journal of Personality and Social Psychology”, 60(I), ss. 89-99

[1] Limfocyty T, inaczej limfocyty grasicozależne – rodzaj limfocytów, odpowiedzialnych za odpowiedź odpornościową komórkową, tzn. niszczą komórki obce dla organizmu.

[2] Rodzaj komórek  układu odpornościowego, których liczba stopniowo spada w trakcie rozwoju zakażenia HIV

[3] Szacujące liczbę komórek odpornościowych lub ich zawartość procentową w próbce krwi (zarówno ilość komórek jak również balans pomiędzy różnymi typami komórek informuje o ogólnym funkcjonowaniu systemu immunologicznego).

[4] Szacują wzrost konkretnych komórek systemu immunologicznego.

Napisz komentarz